Թուրքիա-Հիւսիսային Կովկաս Եւ Հայաստան
ԳՐԻԳՈՐ ՂԱԶԱՐԵԱՆ
Թուրքիայի տնտեսութեան նախարարի օգնական եւ այդ նախարարութեան արտաքին առեւտրի բաժնի պատասխանատու Պուլենթ Ուղուր Էճեւիթը մի քանի օր առաջ յայտարարեց, թէ Թուրքիան մտադիր է եւ ծրագրում է մի ճանապարհ-միջնուղի ստեղծել Թուրքիայի Տրապիզոն քաղաքից (որը գտնւում է Սեւ ծովի ափին եւ Թուրքիայի հիւսիսարեւելեան շրջանում) դէպի Հիւսիսային Օսեթիայի Հանրապետութիւն` Հիւսիսային Կովկաս. ճանապարհն անցնելու է Վրաստանով (լուրը հաղորդել են թէ՛ թուրքական եւ թէ՛ վրացական աղբիւրները):
Ըստ նոյն թուրք պատասխանատուի, յիշեալ ճանապարհի կառուցման նպատակն է կապեր եւ յարաբերութիւններ ստեղծել Ռուսաստանի հարաւում գտնուող շրջանների եւ Կենտրոնական Ասիայի երկրների հետ:
Թուրքերը արդէն երկար ժամանակ է, որ ուսումնասիրում են այս հարցը, թէ արդեօք հնարաւո՞ր է նման մի միջնուղի ստեղծել, թէ՞ ոչ, ու այն, որ այդ ճանապարհի ստեղծումը ի՛նչ շահեր կը բերի Թուրքիային:
Ըստ թուրքական աղբիւրների, այս ճանապարհի կառուցմամբ յիշեալ շրջաններում մեծ պահանջարկ կ՛ունենան թուրքական ապրանքները, քանի որ դրանք աւելի էժան են ստացուելու` համեմատ եւրոպական ապրանքների: Այդ ուսումնասիրութիւններում նշւում է նաեւ, որ Վրաստանը, Հիւսիսային Օսեթիան, Հիւսիսային Կովկասի միւս շրջանները (Աբխազիա, Հարաւային Օսեթիա, Չեչնիա, Ինկուշեթիա, Կապարտինօ, Պալքարիա եւ Տաղստան) եւ աւելի հեռաւոր` Միջին Ասիայի երկրները յարմար շուկաներ են թուրքական ապրանքների համար եւ, այսպիսով, Թուրքիայի ազդեցութիւնը մեծանալու է այս շրջաններում, ու նաեւ այն, որ այդ երկրները եւ նրանց հարեւանները հնարաւորութիւն կ՛ունենան յարաբերութիւններ հաստատել Եւրոպայի հետ…
Այս ուղղութեամբ քաղաքական տարբեր փորձագէտներ արտայայտել են տարբեր տեսակէտներ: Վրացի մի փորձագէտի կարծիքով, յիշեալ ճանապարհի ստեղծումը պատճառ է դառնալու, որ Թուրքիայի ազդեցութիւնը մեծանայ տարածաշրջանում, յատկապէս` Հիւսիսային Կովկասում եւ Աբխազիայում, մի երեւոյթ, որը շատ էլ ցանկալի չէ Ռուսաստանի համար. միւս կողմից, այս ճանապարհի գոյութիւնը նշանակում է, որ Հայաստանի մեկուսացած վիճակը մեղմանալու է, որը ցանկալի չէ Ազրպէյճանի համար:
Ամէն պարագայում` այս ճանապարհի գոյութիւնը պատճառ է դառնալու մի շարք քաղաքական փոփոխութիւնների: Հետաքրքիր է նաեւ Ազրպէյճանի հակազդեցութիւնն այս ուղղութեամբ. ազրպէյճանցի մի շարք պատասխանատուներ յայտնել են, թէ այդ ճանապարհի ստեղծումը մի կերպ օգնութիւն է Հայաստանին, եւ այն, որ Ղարաբաղի հարցում Հայաստանի դէմ ճնշումները պակասելու են, եւ եթէ այդպէս լինի, Ազրպէյճանը պէտք է վերանայի իր յարաբերութիւնները` Վրաստանի հետ, թերեւս Ազրպէյճանը կ՛օժանդակի Աբխազիայի եւ Հարաւային Օսեթիայի անջատողական շարժումներին (նշեմ, որ այս երկուսը 2008 թուականին ռուս-վրացական պատերազմի օրօք եւ դրա արդիւնքում` իրենց անկախ հռչակեցին Վրաստանից):
Ազրպէյճանը արդէն 2009 թուականին եւս Ղարաբաղի հարցով սպառնացել էր Թուրքիային (երբ խօսւում էր Հայաստան-Թուրքիա յարաբերութիւնների մասին): Ազրպէյճանը մտահոգութիւն էր յայտնել, որ Թուրքիան անտեսում է իր եղբօրը` Ազրպէյճանին եւ Թուրքիային սպառնացել էր, որ վերանայելու է իր կապերը` այդ երկրի հետ, յատկապէս` Ազրպէյճան-Թուրքիա քարիւղ եւ կազ արտածելու հարցում: Հիմա էլ նոյն մտահոգութիւնից ելնելով,այսինքն` Ղարաբաղին եւ Հայաստանին մեկուսացած պահելու նպատակով, Ազրպէյճանը այս անգամ սպառնում է Վրաստանին:
Այս ուղղութեամբ դեռ Թուրքիան որեւէ յայտարարութեամբ հանդէս չի եկել Ազրպէյճանի հակազդեցութեան առումով, նաեւ Ռուսաստանը դեռ լռութիւն է պահպանում այս ճանապարհի գոյութեան հարցում: